Có một sản phẩm thiết kế Việt Nam mà gần như 100% người Việt đã sử dụng ít nhất một lần trong đời, nhưng không ai gọi nó là “thiết kế.” Không có tên nhà thiết kế trên đó. Không có câu chuyện thương hiệu. Không có chiến dịch marketing. Nó được bán ở chợ, ở tiệm tạp hóa, ở sạp hàng nhựa bên đường, với giá thường dưới 20.000 đồng.
Đó là đôi dép tổ ong.
Nếu bạn lớn lên ở Việt Nam bất kỳ thời điểm nào từ thập niên 80 trở đi, bạn đã mang dép tổ ong. Đi học, đi chợ, đi tắm sông, đi chơi, đi giẫm mưa. Nó là đôi dép mặc định, đôi dép mà bạn không cần chọn vì không có gì khác để chọn, và cũng không cần gì khác.
Thiết kế không cần thiết kế
Dép tổ ong được sản xuất đầu tiên bởi Nhà máy Nhựa Tiền Phong ở Hải Phòng, một trong những nhà máy nhựa đầu tiên của Việt Nam, thành lập năm 1960. Thiết kế của nó đơn giản đến mức gần như buồn cười khi phân tích: một đế nhựa phẳng, một quai nhựa có các lỗ hình lục giác (tạo nên tên gọi “tổ ong”), và… hết.
Nhưng sự đơn giản đó che giấu nhiều quyết định thiết kế thông minh. Các lỗ tổ ong trên quai không chỉ là trang trí. Chúng giảm trọng lượng vật liệu (tức giảm giá thành), tăng khả năng thoát nước (Việt Nam mưa sáu tháng trong năm), và tạo độ đàn hồi cho quai dép (vừa nhiều size chân hơn). Đế dép phẳng, không đắp cao, phù hợp với thói quen đi bộ trên nhiều loại địa hình từ sàn nhà đến đường đất. Nhựa PVC chịu nước, chịu bùn, rửa xong là mang tiếp.
Mỗi quyết định trong thiết kế đều hướng đến một mục tiêu duy nhất: rẻ nhất có thể, bền nhất có thể, dùng được cho nhiều người nhất có thể.
Trong ngôn ngữ thiết kế, đó là đỉnh cao của functional design: thiết kế phục vụ chức năng thuần túy, không một gram vật liệu nào bị lãng phí, không một chi tiết nào tồn tại vì lý do thẩm mỹ đơn thuần.
Sản phẩm không có phiên bản 2.0
Điều kỳ lạ nhất về dép tổ ong là: nó không thay đổi.
Trong khi ngành công nghiệp giày dép toàn cầu tung ra hàng ngàn mẫu mới mỗi năm, dép tổ ong trông giống hệt nhau qua nhiều thập kỷ. Cùng hình dáng, cùng cấu trúc tổ ong, cùng dải màu (xanh dương, đỏ, trắng, xanh lá). Không có phiên bản “nâng cấp.” Không có bản “giới hạn.” Không có collab với nghệ sĩ hay influencer.
Sự bất biến đó, trong mắt ngành marketing hiện đại, là thất bại. Nhưng trong mắt thiết kế, đó là thành công tuyệt đối: bạn đã giải quyết bài toán hoàn toàn. Không cần thêm gì. Không cần bớt gì. Sản phẩm đã đạt đến trạng thái cân bằng mà mọi nhà thiết kế mơ ước nhưng hiếm ai đạt được.
Dieter Rams, nhà thiết kế huyền thoại của Braun và là cha đẻ triết lý “Less, but better” mà Apple sau này áp dụng, đã đưa ra mười nguyên tắc thiết kế tốt. Trong đó có: “Good design is as little design as possible” (thiết kế tốt là thiết kế ít nhất có thể). Nếu Rams nhìn thấy đôi dép tổ ong, tôi nghĩ ông sẽ gật đầu.
Khi sản phẩm trở thành văn hóa
Có một ranh giới mỏng giữa “sản phẩm công nghiệp” và “biểu tượng văn hóa.” Dép tổ ong đã bước qua ranh giới đó từ lâu. Nó xuất hiện trong ký ức tuổi thơ của hàng triệu người, gắn với mùa hè, với sân trường, với tiếng lẹp xẹp trên nền gạch, với cảm giác chân trần xỏ vào quai nhựa mát lạnh sau một buổi chiều nóng bức.
Gần đây, dép tổ ong bắt đầu xuất hiện trong các bộ sưu tập thời trang đường phố, được các bạn trẻ mang với quần jeans và áo thun như một statement. Ở nước ngoài, một số cửa hàng bán đồ Việt Nam bày dép tổ ong như sản phẩm “exotic” với giá gấp nhiều lần giá gốc. Có điều gì đó vừa hài hước vừa hợp lý trong chuyện đó: một sản phẩm được thiết kế để rẻ nhất có thể, cuối cùng lại có giá trị văn hóa không thể mua bằng tiền.
