Có một buổi sáng ở Tokyo, tôi ngồi trong một kissaten nhỏ ở Ginza và nhìn người đàn ông ngồi đối diện. Ông ta mặc vest xám, tóc bạc chải gọn, và đang chậm rãi xoay chiếc đồng hồ trên cổ tay — không phải để xem giờ, mà chỉ để xoay. Một hành động hoàn toàn vô thức, như người khác vuốt tóc hay gõ ngón tay xuống bàn. Chiếc đồng hồ đó, tôi nhận ra sau đó, là một Seiko từ thập niên 1970. Không đắt theo nghĩa hiện đại. Nhưng rõ ràng là vô giá theo một nghĩa khác.
Câu hỏi đặt ra không phải là chiếc đồng hồ đó trị giá bao nhiêu. Mà là tại sao ông ấy vẫn đeo nó — khi đồng hồ trên điện thoại chính xác hơn, khi đồng hồ thông minh đo được cả nhịp tim, khi thời gian hiện diện ở khắp nơi từ màn hình laptop đến góc bếp từ.
Câu trả lời dễ dãi nhất là: vì đẹp. Nhưng cái đẹp ở đây cần được hiểu rộng hơn một chút.
Trong phần lớn lịch sử, việc biết giờ là một đặc quyền. Trước thế kỷ 19, chỉ những người giàu có mới sở hữu đồng hồ bỏ túi — và họ không ngại phô trương điều đó. Đồng hồ là bằng chứng rằng thời gian của bạn có giá trị, rằng bạn thuộc về tầng lớp cần đến sự đúng giờ. Rằng bạn có lịch để mà giữ.
Khi đồng hồ đeo tay trở nên phổ biến sau Thế chiến thứ nhất — ban đầu là để các sĩ quan phối hợp tấn công mà không cần lấy tay khỏi súng — nó mang theo cả cái hào quang thực dụng đó. Một vật phẩm của người hành động. Người cần phải ở đúng chỗ vào đúng lúc.
Nhưng rồi điện thoại di động xuất hiện. Và mọi thứ đảo lộn theo một cách mà ngành công nghiệp đồng hồ Thụy Sĩ mất gần hai thập kỷ mới hiểu ra: khi thời gian không còn khan hiếm — khi nó hiện ra ở khắp nơi, miễn phí, chính xác đến từng giây — thì chính cái đồng hồ cơ học chậm chạp, sai lệch vài giây mỗi ngày, lại trở thành thứ quý giá.
Năm 2006, tạp chí The Economist đưa ra một nhận định mà sau này được trích dẫn rộng rãi trong giới ngành: ngành đồng hồ xa xỉ Thụy Sĩ không bán thời gian. Họ bán sự vô dụng được chế tác hoàn hảo.
Nghe có vẻ khắc nghiệt. Nhưng đó là một lời khen.
Một chiếc Patek Philippe tourbillon với hàng trăm chi tiết cơ học, được một người thợ mài giũa trong nhiều tháng, sẽ cho bạn biết giờ kém chính xác hơn một chiếc đồng hồ Casio mười đô la. Điều đó không quan trọng. Điều quan trọng là nó tồn tại — như một vật thể phức tạp, hữu hạn, làm bằng tay, mang dấu vết của thời gian và kỹ năng con người. Trong một thế giới mà hầu hết mọi thứ được tối ưu hoá cho hiệu quả, sự phi hiệu quả được thực hiện đẹp đẽ trở thành một tuyên ngôn.
Nhưng không phải ai đeo đồng hồ cũng đang tuyên bố điều gì cả. Đôi khi nó chỉ là thói quen. Đôi khi là ký ức.
Bạn tôi đeo chiếc Citizen của bố mình — người đã mất năm ngoái. Nó không đặc biệt theo nghĩa thương mại. Mặt kính đã xước. Dây da cũ. Nhưng mỗi buổi sáng khi anh cài nó vào cổ tay, có một nghi lễ nhỏ diễn ra — một kết nối với người đã đi qua thế giới này trước anh, để lại thứ đo thời gian của ông ta cho người sẽ tiếp tục đo thời gian sau.
Không có ứng dụng nào làm được điều đó.
Có lẽ đây là điểm mấu chốt: đồng hồ là vật phẩm hiếm hoi vừa công khai vừa riêng tư cùng một lúc. Nó nằm ngay trên cổ tay, ai cũng thấy — nhưng lý do bạn đeo nó, câu chuyện đằng sau nó, cái cảm giác khi kim giây quét qua mặt số mỗi buổi sáng, thì chỉ có bạn biết.
Người đàn ông ở Ginza đó cuối cùng đứng dậy, để lại tiền trên bàn, và bước ra ngoài ánh nắng. Tôi không biết tên ông. Không biết chiếc Seiko đó từ đâu đến. Nhưng tôi biết rằng khi ông xoay nó trên cổ tay, ông không đang kiểm tra giờ.
Ông đang kiểm tra xem mình còn ở đây không.
